Абакан

Абакан — Оңтүстік Сібірдегі көне әрі көпқабатты топоним, қазіргі кезде Ресей Федерациясының Хакасия Республикасының астанасы болып табылатын қала атауы, сонымен бірге Абакан өзенінің атымен тікелей байланысты.

Атаудың шығу тегі түркі-енисейлік (хакас, көне түркі) тілдік қабатқа жатады. Ғалымдар Абакан атауын бірнеше нұсқада түсіндіреді, бірақ олардың барлығы да жергілікті түркі тілдерімен сабақтас.

Ең кең тараған ғылыми түсіндірме бойынша, Абакан атауы көне түркі тіліндегі «аба» және «қан / кан» компоненттерінен құралған.

– «Аба» — кей деректерде «үлкен», «кең», «негізгі», «ата» деген мағыналармен байланыстырылады;

– «Қан / кан» — көне түркі және алтай тілдерінде «өзен», «су», «арна» деген мағынаны білдіретін гидронимдік элемент (Енисей, Кан, Иртыштың көне формалары т.б.).

Осыған сәйкес Абакан — «үлкен өзен», «негізгі су арнасы», «кең аңғарлы өзен» деген мағына береді. Бұл атау табиғи-географиялық жағдайға толық сәйкес келеді, өйткені Абакан өзені — Хакасиядағы ең ірі өзендердің бірі, Енисейдің маңызды саласы. Екінші бір нұсқада атау хакас тіліндегі «аба» — «аю» сөзімен байланыстырылып, «Аю өзені» деген түсіндірме беріледі. Хакастардың мифологиясында аю қасиетті аң саналған, сондықтан бұл нұсқа да этномәдени тұрғыдан қисынды, алайда ғылыми ортада бірінші гидронимдік нұсқа басымырақ қабылданады.

Тарихи тұрғыдан Абакан өңірі ежелден енисей қырғыздары, кейін хакас тайпалары мекендеген аймақ болған. Қала атауы алғашында өзен аты ретінде қалыптасып, кейіннен сол гидроним негізінде елді мекен атауына айналған. Бұл — түркі топонимиясына тән кең тараған құбылыс. Абакан атауы Алматы қаласы Жетісу ауданына қарасты көшелердің біріне берілген. Көше Баянауыл көшесінің оңтүстігі, Ш. Есенов көшесінен басталады. Көшенің ұзындығы - 720 метр.